'DIE GEKLIMATISEERDE DOOS IS ER GELUKKIG NOOIT GEKOMEN'
OUD-BJ-DIRECTEUR KLAAS GROEN

Lekkende daken. Een hoop geharrewar. Maar ook -en misschien wel vooral -een treffende harmonie tussen alle medewerkers.
Dat zijn de associaties die oud-directeur Klaas Groen anno 1991 nog altijd heeft met BJ-centrum 'De Ravenhorst' in Losser.
 
Klaas Groen (65) stuurde en bestuurde vijftien jaar lang -van 1968 tot 1984- het Bijzonder Jeugdwerk in roerige tijden. Hij staat bekend als een directeur die vele originele bijdragen verleende aan de modernisering van de jeugdhulpverlening in die periode in ons land. Maar niet alleen op inhoudelijk terrein betreffende het vakgebied, te weten het wel en wee van de jongeren' die buiten de boot vallen', was Groen een voorvechter. Ook in bestuurlijke zin gaf hij BJ de benodigde geïnspireerde leiding, door voor BJ in het departement een zelfstandige functie te verwerven. Deze ontwikkeling resulteerde uiteindelijk in de privatisering van dit WVC-onderdeel. Een operatie die onder leiding van zijn opvolger Han Muller werd gerealiseerd.
 
Alhoewel Klaas Groen thans 'in ruste' is, (overigens een zeer rekbaar begrip, want hij is nog op tal van terreinen zeer actief), zal zijn naam altijd aan het Bijzonder Jeugdwerk verbonden blijven. Immers, het in Heerhugowaard gevestigde BJ-centrum, dat in september 1989 geopend werd, draagt zijn naam.

We zochten hem op in zijn woning te Lochem, in de rustige Hugo de Grootlaan, slechts een paar kilometer verwijderd van de plek waarbij een groot deel van zijn arbeidzaam leven doorbracht: het hoofdkantoor van de Stichting Bijzonder Jeugd-werk, vroeger BJ -Centraal geheten. De open haard knettert. De koffie staat klaar.
Alle omstandigheden werken mee aan een ontspannen gesprek. Af en toe moeten we hem een streng halt toeroepen, want met de verhalen van Klaas Groen alleen al valt een boek te vullen. En dat is (thans) niet de bedoeling.
 
Klaas Groen: 'Allereerst een paar algemene opmerkingen, die toch wel enigszins het Beeld van die tijd inkleuren en bovendien relevant zijn voor bepaalde ontwikkelingen die straks bij 'De Ravenhorst' terugkomen.
Omdat BJ een onderdeel was van WVC, was ik regelmatig in Den Haag, later Rijswijk, om besprekingen te voeren met hoge ambtenaren en de bewindslieden. Vooral de eerste tien jaar had ik veel met ministers en staatssecretarissen te maken.
Ze bemoeiden zich heel rechtstreeks met BJ, dus hadden we er belang bij ze naar de internaten te lokken!
Over de contacten met Van Doorn ga ik het hier hebben. Hij vertegenwoordigde in die jaren de PPR, maar kwam heel duidelijk vanuit KVP-gelederen. Als staatssecretaris had hij naast zich de huidige commissaris van de Koningin in Drente, Wim Meijer, een PvdA-man, onder wie BJ viel.'

Aanvallen

'Vanuit de KVP werd BJ al heel lang met argwaan bekeken. Deze partij vond dat BJ eigenlijk geen overheidsinstelling behoorde te zijn. In die tijd was de jeugdhulp-verlening in Nederland overwegend in confessionele handen, bijvoorbeeld de schoolinternaten werden door kerkelijke instanties bestuurd. De KVP was ervoor alle internaten in grote, particuliere, confessionele organisaties onder te brengen.
'Wij zijn tégen staatsopvoeding', was de veelgebruikte en demagogische kreet.
Er kwamen dan ook constant aanvallen van RK-zijde op BJ. De ene keer vanuit het wetenschappelijk bureau van de KVP, de andere keer vanuit de KVP-fractie in de Tweede Kamer.
 
In dat kader moet mijn eerste confrontatie met Van Doorn gezien worden. Hij nodigde me een paar keer op de lunch uit. De eerste keer was het 'aller bedreigendst'. Met een gezicht van 'wat een onzin allemaal', stelde hij me diverse aanvallende vragen, waaruit duidelijk naar voren kwam dat hij het Bijzonder Jeugdwerk eigenlijk helemaal niet zag zitten en overwoog het op te heffen.
Wat hier gebeurde was niet alleen vervelend, maar eigenlijk ook heel ongebruikelijk, omdat BJ in het pakket van de staatssecretaris zat. Maar het paste wel in een anti-BJ-traditie, die bijvoorbeeld minister Klompé al bij haar eigen mensen had moeten bestrijden.
Ik ging na die eerste lunch dus spoorslags naar Wim Meijer, die me geruststelde met 'flauwe grappen' en 'er is heus niets aan de hand'. Tijdens de tweede lunchafspraak, waarbij Meijer aanwezig was, legde Van Doorn me uit dat de bovengeschetste aanpak 'zijn manier' was om het snelst informatie boven tafel te krijgen. 't Is maar dat je het weet... Ik was niet geheel gerustgesteld.'

Overtuigend

'Daarna heb ik m'n uiterste best gedaan om Van Doorn uitgebreide informatie over BJ te verschaffen, onder meer door bezoeken van beide bewindslieden naar BJ-internaten te organiseren. Zo heeft Van Doorn ook een keer 'De Ravenhorst' bezocht. Zijn uiteindelijke reactie was ook weer typisch voor hem; 'Ik ben thans volkomen overtuigd van de kwaliteit van je werk'.
Daarna nodigde hij me zo nu en dan op de lunch 'om weer eens gezellig over BJ bij te praten'.
 
Toen ik in 1968 bij BJ kwam, stond 'De Ravenhorst' er al in de huidige opzet. Ik heb drie directeuren meegemaakt, achtereenvolgens Johannes Hofman, die in 1976 vertrok en in '77 opgevolgd werd door Wouter van Loon. Deze ging in 1979, na twee jaar dus, weg en werd op zijn beurt weer opgevolgd door de heer Struik, de voorloper van Phlip Visser.'

Opvolger Aekinga

'Van de 'periode Van Loon' valt nog een aardig verhaal te vertellen, dat ook weer in verband staat met de KVP. In '78 vroeg ik Johannes Hofman directeur te worden van Aekinga in Appelscha. Voor de volledigheid: daar waren drie redenen voor. De directeur van Aekinga, Frens, was wegens ziekte uitgevallen en de situatie vereiste dat er zo spoedig mogelijk een opvolger aangesteld werd. Ten tweede: die opvolger moest een ervaren BJ-directeur zijn, geen buitenstaander.
De derde reden lag aanmerkelijk gecompliceerder. In 'De Ravenhorst' waren de medewerkers en de directeur een klein beetje 'op elkaar uitgekeken'. Johannes Hofman was een uitstekende directeur, die op handen gedragen werd, maar bepaalde dingen veroorzaakten wrijving. Ik kom daar straks nog op terug.'

Vooruitstrevend beleid

'Het was me bekend dat de adjunct-directeur van 'Kemnade' in Groesbeek, Wouter van Loon, wel eens wat anders wilde. Van Loon had ervaring en hij was zeer snel beschikbaar. Twee pré's. Echter, hij was expliciet homofiel, Hij stak dat niet onder stoelen of banken. Hij was getrouwd geweest en had een paar kinderen, maar was gescheiden.
Ik zeg 'echter', want in die tijd mocht dat al een beetje, maar toch nog niet helemaal. Aangezien Hofman, die zelf- bijvoorbeeld in zijn personeelsbeleid -een zeer tolerant man was, ook in die zin een zekere uitstraling op zijn medewerkers had gehad, dacht ik: 'Als het ergens lukt om een homofiele directeur te plaatsen, dan moet dat toch wel in 'De Ravenhorst' zijn.
Verder- dat zeg ik er meteen bij -wilde ik graag demonstreren dat BJ als organisatie een vooruitstrevend, tolerant beleid kende. Dat we niet bang waren zogenaamde 'afwijkende groepen' tot onze medewerkers te rekenen. Hofman voelde wel iets voor de mogelijke snelle oplossing.
 
Mijn volgende stap was de medewerkers van 'De Ravenhorst' op de hoogte te stellen van mijn suggestie. Tijdens een overleg kwam dit aan de orde en iedereen vond het een te overwegen idee. Vervolgens is Van Loon zichzelf in Losser gaan voorstellen.'

Discriminatie

'In dat stadium kreeg ik op een avond een telefoontje van het destijds zeer bekende KVP- Tweede Kamerlid Kleisterlee, die onder meer Kinderbescherming in zijn portefeuille had. Hij vertelde me dat hij 'iets had gehoord dat hij nauwelijks kon geloven', namelijk dat ik plannen had een homofiele medewerker directeur te maken van een jongensinternaat.. 'Dat klopt', zei ik doodkalm. Kleisterlee deelde mee dat hij daar zeer ernstige bezwaren tegen had en maatregelen zou treffen wanneer ik met die plannen door zou gaan. Ik was beledigd en reageerde met te zeggen dat deze kwestie bij ons op democratische wijze was besproken en ik er niets voor voelde dreigementen in ontvangst te nemen. Ik daagde hem zelfs uit zijn mening publiekelijk bekend te maken, opdat men kennis kon nemen van zijn discriminerende opvattingen. Boos hing hij toen op.'

Vraagtekens

'Inmiddels waren bij mij toch wel wat vraagtekens gerezen rond de manier waarop Van Loon zich als potentieel directeur gedroeg. Echter, na dat telefoontje bleef ik me in de onderhandelingsfase positief opstellen.
En zo is Van Loon er gekomen. Na twee jaar 'sneuvelde hij'. Hij was geen echte leider. Daar was zijn aanpak niet stevig genoeg voor. Zijn opvatting van democratisering was: net zo lang doorpraten tot iedereen het onderling eens was. Dat duurde voor zijn groep medewerkers dus veel te lang en dat werd als bewijs van zwakte opgevat.
 
Ik kon dit verhaal destijds tegen niemand vertellen, maar nu vind ik het toch wel aardig 'open kaart' te spelen. En wat Kleisterlee betreft: hij heeft het me laten weten! Ik heb er last van gehad dat ik niet naar hem geluisterd had. Bij onderhandelingen over de begroting of in het kader van bezuinigingen stond zijn deur niet meer voor mij en BJ open.
 
Na Van Loon nam Cor Struik de leiding over en hij ging er met 'brede borst' - letterlijk en figuurlijk -tegenaan. Hij mobiliseerde de buren en iedereen! Verder bracht hij weer overzichtelijke structuren op 'De Ravenhorst' aan.'

Drie-maands kamp

'De Ravenhorst' was net nieuw opgeleverd, toen ik in 1968 directeur werd van BJ.
De locatie was prachtig: een schitterend bos met een mooie zandverstuiving. De gebouwen hadden platte daken, die altijd lekten. Daar was altijd gedonder mee, ik herinner me niet anders.
Het complex had duidelijk het karakter van een kamp met slaapzalen en dergelijke, en zo was het ook opgezet: als drie-maands kamp, voor een categorie jongetjes die een tijd 'ver weg van het leven' in de bossen nieuwe levenslust en gezondheid moesten opdoen en veel moesten leren.
In die tijd werden -voornamelijk-LOM-scholen in het Westen aangeschreven: dan en dan start weer een drie-maands kamp. Op een gegeven moment arriveerde dan een autobus, volgeladen met zo'n vijftig 'bleekneusjes', met als indicatie leer-en opvoedingsmoeilijkheden.
Er werd in die drie maanden een heel boeiend programma afgedraaid: goed onderwijs en veel sport en spel. Een beetje 'padvinderachtig', de term Vorming Buiten Schoolverband was van toepassing.
 
Eén van de eerste dingen die ik bij BJ trachtte te doen, was dat 'kampkarakter' te doen verdwijnen. Mijn mening was: voor dit doel hoef je geen internaat te hebben.
De moeilijkheden van die jongetjes waren namelijk niet binnen drie maanden op te lossen.
Ik wilde BJ -en dus ook 'De Ravenhorst' -omvormen tot een hulpverleningsinstituut met intramurale voorzieningen en veel meer geïndividualiseerd.'

Beleidsvernieuwingen

'johannes Hofman verzette zich met hand en tand tegen de beleidsvernieuwingen.
Hij had allemaal redelijk gronden -zoals dat die drie-maands kampen bleken te voorzien in een behoefte, en dat was wáár -maar andere uitgangspunten dan de leiding van BJ.
We zetten door en na veel gesprekken heeft hij uiteindelijk besloten tot positieve medewerking aan de nieuwe benadering.

Ik wil hierbij nog eens nadrukkelijk zeggen dat ik johannes Hofman zeer waardeerde. Hij was (is) een integere man, voor wie niets belangrijker was dan het welzijn van 'zijn' kinderen.
 
In diezelfde periode werd ik door CRM uitgenodigd voor een dienstreis naar Roemenië. Ik mocht iemand meenemen en voor mij stond meteen vast dat dit Hofman moest worden. Gelukkig hoefde hij geen moment na te denken. Tijdens die veertien dagen hebben we elkaar op meerdere punten leren waarderen.'

Medezeggenschap

'Toen 'De Ravenhorst' -met de nog altijd lekkende daken -op de nieuwe toer ging, werden er beduidend meer personeelsleden aangenomen, zowel in het onderwijs als in de groepsdienst. De periode 1970-1976 was de tijd van inspraak, van medezeggenschap. Die ontwikkeling werd gestimuleerd door BJ-Centraal. Er werden pogingen gedaan om in alle internaten inspraakorganen in het leven te roepen.
 
Wat 'De Ravenhorst' betreft: de meeste personeelsleden waren uiteraard Tukkers- Aan de ene kant rustige, laconieke mensen, aan de andere kant gevoelig voor veranderingen in de maatschappij. Dus zij wilden zeker invloed op het beleid en maakten aanspraak op medezeggenschap.
johannes Hofman, tolerant als hij was, had begrip voor BJ-Centraal en voor de mening van zijn personeel, maar hij wilde dit op eigen wijze doen. Hij had een soort 'onvermogen' om het spel te spelen. Zijn motto was altijd: 'Als iets goed is voor de kinderen, is het goed voor iedereen'. Hij werkte zelf dag en nacht en vond dat iedereen dat moest doen. 'We zijn hier voor de kinderen, niet voor roosters...', was zijn commentaar op een van de voortbrengselen van de medezeggenschapsgedachte.'

Brandjes

'Maar je kent de Tukkers nog niet als je denkt dat die zich het democratiseringsspel lieten ontnemen. Dat zijn doorzetters! En zo ontstond er langzaam maar zeker een bepaalde wrijving tussen twee zéér op elkaar gestelde polen. Een gemeenschappelijke worsteling van partijen die de juiste toon niet konden vinden. Het gevolg: 'allerlei brandjes'.
 
Ik ging in die periode zelf veel naar 'De Ravenhorst' om te trachten die brandjes te voorkomen. Voor mij was dit een moeilijke opgave, want in m'n hart had ik veel begrip voor Hofman's visie. Ik kon dat echter niet laten merken. Op een gegeven moment heb ik andere BJ-medewerkers,die de Tukker-mentaliteit kenden, ingezet om deze onenigheden op te helpen lossen.'

Positief wrijven

'Die pogingen zijn geslaagd. Toch droegen ook deze ontwikkelingen ertoe bij om Hofman voor te dragen voor overplaatsing naar Aekinga.
Resumerend wil ik nog even zeggen: dat merkwaardige verschijnsel van mensen die elkaar zeer graag mogen en het toch niet eens kunnen worden -dat 'positieve wrijven' -dat heb ik nooit ergens anders zo open meegemaakt. Het was volgens mij typerend voor 'De Ravenhorst'.'
 
'Tenslotte nog één anekdotisch verhaal in verband met 'De Ravenhorst' en dan houd ik ermee op.
Zo lang ik bij BJ werkte, is er gesproken over nieuwbouw van 'De Ravenhorst'. Het internaat voldeed qua bouwen indeling absoluut niet aan de eisen van die tijd.
Mijn laatste bemoeienis met de eventuele nieuwbouw was een zeer uitgebreid gesprek met de directeur van de Rijksgebouwendienst in Arnhem. Hij had een rigoureus plan voor 'De Ravenhorst' ontwikkeld. Zó ingrijpend, dat het als een experiment te beschouwen viel. Op dezelfde locatie in de Losserse bossen, zou een groot gebouw verrijzen met allerlei up-to-date toepassingen, onder meer volledige klimaatbeheersing. Hij was er bezeten van. Het experimentele karakter hield bovendien in dat het project bij het Rijk voorrang zou krijgen.'

Verzet

'Dáár heb ik me toen met hand en tand tegen verzet. Mijn tegenstand hield de boel op en bovendien rezen er op den duur wat problemen met geld. Zie je het voor je? Kinderen in een geklimatiseerde doos. Midden in de bossen wonen en toch nooit een raam kunnen openen...
Gelukkig is dat gebouw er nooit gekomen!'